का“ग्रेसमा देउवापछि कसले लिन्छ नेतृत्व ?

नेपालको सबैभन्दा पुरानो दल नेपाली काँग्रेस २००७ सालदेखि नै लोकतान्त्रिक आन्दोलनको मेरुदण्ड रह्यो । तर अहिले पार्टीभित्र एक गम्भीर संकट छ—नेतृत्व उत्तराधिकारी को । देउवा पाँच पटक प्रधानमन्त्री बनेका नेता हुन्, तर उमेर र स्वास्थ्यको कारण उनलाई दीर्घकालीन विकल्प मान्न सकिँदैन । पार्टीभित्र धेरैलाई लाग्छ—काँग्रेसलाई अब नयाँ पुस्ताको हातमा लैजानुपर्ने बेला आएको छ । काँग्रेसमा देउवा पछिका संभावित उत्तराधिकारीहरू

गगन थापा र विश्वप्रकाश शर्मा युवापुस्ताको ऊर्जा र दृष्टिकोणका कारण लोकप्रिय नाम बनेका छन् । शेखर कोइराला र शशांक कोइराला देउवाको विकल्प बन्ने पुरानो पुस्ताका नाम हुन् । रामचन्द्र पौडेल राष्ट्रपतिमा पुगेपछि पार्टीभित्रको अनुभवी खम्बा हराएको छ । काँग्रेसको अर्को महाधिवेशन केवल सभापति को हुने भन्ने खेल मात्र होइन, बरु काँग्रेसको भविष्य कस्तो हुनेछ भन्ने निर्णायक मोड हुनेछ । यदि काँग्रेसले युवापुस्तालाई वास्तविक नेतृत्व दिने साहस देखाउँदैन भने, पार्टी आफ्नो ऐतिहासिक हैसियत गुमाउन सक्छ । काँग्रेस नियमित महाधिवेशनको तयारीमा पनि छ, तर अहिले विशेष महाधिवेशनको माग व्यापक हुन थालेको छ । काँग्रेसको महाधिवेशन पुस्तान्तरणको अवसर बन्नेछ कि फेरि पुरानो पुस्ताको दोहोरिने खेल मात्र ?

एमालेमा ओलीको विकल्प खोजिएला त ?

एमाले अध्यक्ष केपी शर्मा ओली लामो समयदेखि पार्टीको एकल छवि बनेका छन् । उनी करिस्माटिक नेता भए पनि अब प्रश्न उठेको छ—ओलीपछि एमाले कसरी अघि बढ्छ ? एमालेमा ओलीप्रतिको भरोसा नटुटेको र ओलीले थकान मानेको देखिँदैन । एमाले कार्यकर्ताहरू अझै ओलीप्रति भावनात्मक रूपमा प्रतिबद्ध छन् । तर लगातारको सत्ता संघर्ष, नेतृत्व शैलीप्रतिको आलोचना, र उमेरले कार्यकर्तालाई सोच्न बाध्य बनाएको छ—अब विकल्प खोज्नैपर्ने बेला आएको छ । एमालेमा संभावित विकल्प ईश्वर पोखरेल, विद्या भण्डारी, प्रदीप ज्ञवाली जस्ता नामहरू छन्, तर उनीहरूले ओलीको स्तरको लोकप्रियता पाएका छैनन् । एमालेभित्र युवापुस्ताको उदय अझै हुन सकेको छैन । आगामी महाधिवेशनमा ओली पुनः अध्यक्ष हुने सम्भावना बलियो छ । तर, दीर्घकालमा एमालेले संघीयता, सुशासन र आर्थिक सुधारमा विश्वसनीय रोडम्याप प्रस्तुत नगरे, जेन–जेड पुस्ताले उठाएको प्रश्नसँग जुध्न सक्दैन । एमालेले ओलीपश्चात् नयाँ पुस्ता उत्पादन गर्छ कि केवल ओलीकै छायामा बाँधिरहन्छ ? यो प्रश्न जटिल रहेको छ ।

माओवादी केन्द्रमा प्रचण्डको संयोजक प्रयोग र भविष्यको समीकरण :

माओवादी केन्द्रका अध्यक्ष प्रचण्डले हालैको कदमले नेपाली राजनीतिमा ठूलो बहस ल्यायो । उनले पार्टीको केन्द्रीय समिति विघटन गर्दै अध्यक्ष पद त्यागेर संयोजक बने । जेन–जेड आन्दोलनको दबाबमा युवापुस्तासँग आत्मीयता बढाउन र आफूलाई अझै परिवर्तनशील देखाउन प्रचण्डले यो शैली अपनाए । उनी अध्यक्ष होइन, संयोजक भन्ने सन्देश दिएर पुरानो नेतृत्वप्रतिको आलोचनालाई कम गर्न खोजिरहेका छन् । यसका साथै आन्तरिक गुट नियन्त्रण गर्नु पनि प्रचण्डको बाध्यता छ । जनार्दन शर्मा, वर्षमान पुन, नारायणकाजी श्रेष्ठ जस्ता नेताहरू प्रचण्डविरुद्ध संगठित हुन सक्ने अवस्था थियो । तर, अध्यक्ष पद नै भंग गरेर प्रचण्डले गुटलाई अवसरविहीन बनाइदिए । त्यस्तै माओवादी केन्द्रको समाजवादी मोर्चासँग सम्भावित एकीकरण पनि हो । प्रचण्ड विगतदेखि नै समाजवादी मोर्चासँग सहकार्यमा छन् । संयोजक बन्नु पार्टीलाई नयाँ संरचनामा लैजाने बैधानिक आधार हो, जसबाट अन्य वाम–समाजवादी दलहरूसँग एकीकरण सम्भव हुन्छ । यो कदमले माओवादी केन्द्रलाई नयाँ जीवन दिनेछ कि केवल प्रचण्डको राजनीतिक आयु लम्ब्याउने अर्को चाल मात्र हो ? त्यो हेर्न बाँकी छ ।

साझा चुनौती :

तीन प्रमुख दलले आ–आफ्नो तरिकाले रूपान्तरण खोजिरहेका छन् । तर, उनीहरूको साझा चुनौती एउटै छ : युवापुस्ताले उठाएको समान अवसर, पारदर्शिता, सुशासन र समावेशी लोकतन्त्रको माग पूरा गर्न सक्ने ? नेतृत्व हस्तान्तरणको साहस गर्ने कि पदनाम बदल्ने नाटक मात्र ? आन्तरिक गुटबन्दीलाई सशक्त संगठनात्मक एकतामा रूपान्तरण गर्ने ? संघीयतालाई कागजबाट व्यवहारमा उतार्ने ? यदि यी प्रश्नहरूको जवाफ दिन सकेनन् भने, आगामी निर्वाचनहरूमा यी दलहरूको भविष्य कमजोर हुन सक्छ, र नयाँ पुस्ता फेरि सडकमा उत्रन सक्छ ।

सम्भावित परिदृश्य :

काँग्रेसले देउवापछि युवा पुस्तालाई नेतृत्व दिन सकेको खण्डमा आफ्नो ऐतिहासिक हैसियत पुनः प्राप्त गर्नेछ । एमालेले ओलीपश्चात् नयाँ पुस्ताको करिस्मा नबनाए, उसलाई विकल्प शक्तिहरूले कमजोर पार्नेछन् । माओवादी केन्द्रले प्रचण्डको चाललाई वास्तविक संगठनात्मक रूपान्तरण बनाउन सके भने मात्र बाँकी जनआधार जोगाउन सक्छ । तर यदि यी दलहरूले फेरि अवसर गुमाए भने, नेपालको राजनीतिमा नयाँ पुस्ताबाट नयाँ दल वा नयाँ आन्दोलन जन्मिन सक्ने सम्भावना बलियो छ ।

निष्कर्ष :

नेपालका तीन प्रमुख दलहरू—काँग्रेस, एमाले र माओवादी—सबै रूपान्तरणको मोडमा छन् । तर प्रश्न एउटै छ—यो रूपान्तरण केवल पुराना नेताहरूको सत्तासुरक्षा हो, वा वास्तवमै नयाँ पुस्तालाई अवसर दिने ऐतिहासिक कदम हो ? यदि यी दलहरूले नेतृत्व हस्तान्तरण, पारदर्शी शासन, र युवापुस्ताको आकांक्षा सम्बोधन गरे भने नेपाल दीगो शान्ति र समावेशी लोकतन्त्रको बाटोमा अघि बढ्छ । तर, यदि फेरि पनि पुरानै शैली दोहोरियो भने, देश नयाँ आन्दोलन र नयाँ रूपान्तरणको दिशामा धकेलिने निश्चित छ ।